Ile jest kontynentów na Ziemi? Modele podziału i geograficzne ciekawostki

Ile właściwie jest kontynentów na Ziemi — cztery, pięć, sześć czy siedem? Odpowiedź zależy od przyjętego kryterium: tradycji geograficznej, podziału kulturowego albo budowy skorupy ziemskiej. Sprawę komplikuje Zelandia, nazywana zatopionym kontynentem, oraz spór o granicę między Europą a Azją, od którego zależy między innymi to, czy najwyższym szczytem Europy jest Elbrus, czy Mont Blanc.

Kontynenty na mapach świata: cztery, pięć, sześć albo siedem

Najstarszy podział nie miał nic wspólnego z geologią. Starożytni Grecy dzielili znany sobie świat na Europę, Azję i Libię, czyli Afrykę, a granice prowadzili tam, gdzie kończyła się wiedza żeglarzy: wzdłuż Morza Egejskiego, Bosforu, rzek i wybrzeży. Był to podział praktyczny, wygodny do opisu tras i handlu. Nikt wtedy nie pytał, na jakiej skorupie leży dany ląd.

Później lista rosła razem z mapami. Wyprawy za Atlantyk dołożyły Amerykę, a przez długi czas także kontynent południowy, który okazał się bliższy Antarktydzie niż wyobrażeniom kartografów. Wiek XIX i XX utrwaliły w podręcznikach układ, który dziś większość z nas pamięta ze szkoły. Dopiero teoria tektoniki płyt dała drugie, niezależne kryterium: ląd można było oceniać nie tylko po tym, co widać na mapie politycznej, ale i po tym, na jakiej płycie leży oraz czy oddziela go od sąsiada ocean, czy tylko wąski przesmyk.

Skąd biorą się różne liczby kontynentów?

Na świecie funkcjonuje kilka modeli równolegle i żaden nie jest błędem rachunkowym. Model siedmiokontynentalny, znany w krajach anglosaskich, w Polsce i w wielu innych państwach, wymienia Azję, Afrykę, Amerykę Północną, Amerykę Południową, Antarktydę, Europę i Australię (często w wersji „Australia i Oceania”). Wynika on z tradycji historycznej i kulturowej: Europa i Azja zostają osobne, bo kojarzą się z różnymi cywilizacjami, choć łączy je jeden ląd.

Model sześciokontynentalny występuje w dwóch odmianach. W Rosji i w części krajów postsowieckich uczy się o Eurazji jako jednym kontynencie, obok Afryki, obu Ameryk, Australii i Antarktydy. W Ameryce Łacińskiej oraz w wielu krajach Europy Południowej scala się natomiast obie Ameryki w jedną, a Europa i Azja pozostają osobno. Ta sama liczba kryje więc dwa różne podziały i dlatego sama cyfra niewiele mówi, dopóki nie wiadomo, co z czym połączono.

Model pięciokontynentalny zna każdy, kto widział flagę olimpijską. Pięć kółek symbolizuje pięć zamieszkanych części świata: Afrykę, Amerykę, Azję, Europę i Oceanię. Ameryka jest tu jedna, a Antarktyda nie ma kółka, bo nie ma stałej ludności. To podział czysto symboliczny i organizacyjny, ułożony pod sport i reprezentację państw, a nie pod budowę skorupy ziemskiej.

Model czterokontynentalny pojawia się w ujęciach najbliższych geologii i fizycznej geografii. Afryka, Europa i Azja tworzą w nim jedną masę lądową, zwaną Afroeurazją. Obok niej stoją Ameryki, Antarktyda i Australia. Argument jest prosty: Afrykę z Azją łączy Przesmyk Sueski, przerwany dopiero kanałem wykopanym przez człowieka, a Europa i Azja to wręcz jeden ciągły obszar. Kto liczy po lądzie, dostaje mniejszą liczbę niż ten, kto liczy po tradycji.

Kryterium tektoniczne bierze pod uwagę płyty litosfery, rodzaj skorupy i naturalne oddzielenie przez ocean. Według niego Europa nie jest osobnym kontynentem, bo leży na tej samej płycie co duża część Azji. Kryterium historyczno-kulturowe pyta natomiast, jak ludzie przez wieki opisywali świat i jakie nazwy się utrwaliły. Dlatego wąski Przesmyk Panamski wystarcza, by Ameryka Północna i Południowa były dwoma kontynentami w modelu siedmiokontynentalnym, a rozległa wspólna płyta Europy i Azji nie wystarcza do ich scalenia.

Zelandia: ósmy kontynent czy zatopiony fragment skorupy

Najgłośniejsza ciekawostka ostatnich lat dotyczy lądu, którego prawie nie widać. Zelandia to rozległy obszar skorupy kontynentalnej na południowo-zachodnim Pacyfiku, ledwie wystający ponad wodę. Nad poziom morza sięgają Nowa Zelandia, Nowa Kaledonia i kilka mniejszych wysp, a cała reszta leży pod oceanem. Zespół geologów argumentował na łamach publikacji Geological Society of America, że spełnia ona kryteria kontynentu i że należy ją tak traktować.

Jakie warunki musi spełniać kontynent?

Kryteria, na które się powołano, są stosunkowo proste. Obszar musi być wyniesiony ponad otaczające dno oceaniczne, zbudowany ze skorupy kontynentalnej (skał granitowych, metamorficznych i osadowych, a nie tylko bazaltów dna oceanicznego), mieć wyraźnie zarysowane granice i zajmować powierzchnię znacznie większą niż pojedyncza wyspa czy nawet rozległy mikrokontynent. Zelandia, według autorów tej propozycji, spełnia je wszystkie. Oddziela ją od Australii pas głębszego morza, a skorupa ma kontynentalny charakter, mimo że jest cieńsza i w większości zatopiona.

Nie oznacza to jednak, że Zelandia znalazła się w atlasach jako ósmy kontynent. Żadna instytucja nie ma mocy formalnego przyznawania takiego statusu, bo definicja kontynentu jest umowna. Dlatego Zelandia funkcjonuje raczej jako kandydat poparty argumentami geologicznymi niż jako ustalony fakt kartograficzny. Zwykle opisuje się ją jako „zatopiony kontynent” lub „ósmy kontynent” z zastrzeżeniem, że to propozycja naukowa.

Ważniejsze od samego werdyktu jest rozróżnienie, które za nim stoi. Kontynent to nie każdy kawałek skorupy kontynentalnej, a mikrokontynent to nie to samo co mały kontynent. Madagaskar jest klasycznym przykładem fragmentu kontynentalnego: oderwał się od większych mas lądowych w odległej przeszłości geologicznej, dziś leży daleko od Afryki i ma wyjątkową faunę. Mimo to geograficznie przypisuje się go Afryce, bo jest za mały i zbyt blisko jej brzegów, by traktować go jako osobny kontynent.

Podobnie jest z Grzbietem Kergueleńskim na południowym Oceanie Indyjskim. To wielka podwodna wyżyna, zbudowana głównie z bazaltów powstałych w wyniku gigantycznego wylewu law, ale z fragmentami skorupy o kontynentalnym charakterze. Jej rozmiary robią wrażenie, lecz mieszany, w większości wulkaniczny skład, rozdrobnienie i brak spójnej masy kontynentalnej odróżniają ją od Zelandii. Kryterium GSA działa więc jak sito: Zelandia przechodzi, a Madagaskar i Grzbiet Kergueleński zostają w kategorii fragmentów lub mikrokontynentów.

Granica Europa–Azja i spór o najwyższy szczyt Europy

Nawet przy wszystkich siedmiu kontynentach pozostaje pytanie, gdzie dokładnie kończy się Europa. Granicy nie wyznacza ocean ani przesmyk, tylko konwencja, a konwencji było kilka. Najstarsza ma długą tradycję: wzdłuż rzeki Don i Bosforu. Później, w XVIII wieku, szwedzki oficer i geograf Philip Johan von Strahlenberg zaproponował linię wzdłuż Uralu, rzeki Ural i Morza Kaspijskiego, a dalej obniżeniem Kuma–Manycz w stronę Morza Azowskiego. W takim przebiegu Kaukaz zostaje po stronie azjatyckiej.

Alternatywą jest konwencja kartograficzna rozpowszechniona w radzieckich i postsowieckich atlasach, przyjęta też przez część geografów zachodnich, która prowadzi granicę wododziałem Wielkiego Kaukazu. Zamiast zostawiać cały Kaukaz po stronie Azji, dzieli go grzbietem. Północne stoki leżą wtedy w Europie, południowe w Azji. Obie wersje mają zwolenników, a w praktyce o wyborze decydują tradycja państwa, atlas i przyzwyczajenie.

Elbrus czy Mont Blanc? Granica zmienia odpowiedź

Tu zaczyna się wpływ, który wykracza poza kartografię. Elbrus leży w Wielkim Kaukazie, nieco na północ od głównego wododziału. Przy przebiegu granicy wzdłuż grzbietu Kaukazu znajduje się w Europie i jest wtedy najwyższym szczytem kontynentu, wyraźnie wyższym od Mont Blanc. Przy linii Strahlenberga Elbrus trafia do Azji, a najwyższym szczytem Europy zostaje Mont Blanc w Alpach, co do którego nie ma żadnych wątpliwości geograficznych.

Dla Korony Ziemi to nie drobiazg. Lista siedmiu szczytów zakłada jeden szczyt na kontynent, a wybór Elbrusa albo Mont Blanc zależy wprost od tego, którą wersję granicy się przyjmie. Większość wspinaczy, wzorując się na ustaleniach z listy Richarda Bassa i Reinholda Messnera, uznaje Elbrus za najwyższy szczyt Europy. Ci, którzy trzymają się linii Strahlenberga, powinni wspiąć się na Mont Blanc, bo Elbrus w ich rachunku należy już do Azji. Podobny problem dotyczy Australii: lista Bassa wskazuje Górę Kościuszki, a lista Messnera Piramidę Carstensza w Nowej Gwinei, bo ta druga zakłada szersze rozumienie kontynentu, razem z wyspami Australii i Oceanii.

Spór o najwyższy szczyt Europy sprowadza się więc do definicji kontynentu. Zanim ktoś ogłosi, że „najwyższy szczyt Europy to…”, powinien dodać, według której linii granicznej. Czytelnik, który o tym wie, nie da się zaskoczyć żadnym rankingiem.

W procesie przygotowania tekstu korzystaliśmy z narzędzi generatywnej AI. Przed publikacją artykuł sprawdziła i zweryfikowała redakcja.